Publisistika
OGUZ HAN TÜRKMEN

OGUZ HAN TÜRKMEN

(Başlangyjy gazetiň geçen sanynda).

Oguz han Talasy we Saýramy, Mawerannahry, Buharany, Horezmi eýelänsoň, jahan ýörişine ugrapdyr. Reşideddiniň beýan etmegine görä, Oguz han Hind ülkesini, Çyn-Maçyny boýun egdirip, Türküstana dolanýar. Amuýa (Amyderýa) derýasyndan geçip, Garçystana goşun çekip, ilçi iberýär. Garçystan, Gazna Zabul we Kabul söweşmän boýun egip, mal bermekligi kabul edýärler. Şam, Eýran, Müsür, Rum, Pereň ülkelerini boýun egdirip, Beýik Jahangir Watanyna dolanypdyr. Rowaýatlara görä, 116 ýyl hökümdarlyk eden Oguz han Hak rahmetine gowşupdyr.

«Oguznamadan» Oguz han Türkmeniň jahangirlik saparlary baradaky boýlary üns berip okasaň, bir hakykata göz ýetirmek bolýar – baran ýurtlarynyň ilaty meýletinlik bilen boýun sunup, salgyt tölemäge borçlansa, Oguz atamyz gan dökmegiň, güýç görkezmegiň tarapdary bolmandyr. Sözümizi Reşideddiniň «Oguznamasyndaky» «Oguz oglanlaryny Rum welaýatyna ibereniniň zikri we olaryň keýfiýet ahwallary» diýen boýundaky wakalar bilen delillendireliň. Oguz hanyň ogullaryna garşy üç ýola çerik (goşun) ýygyp söweşseler-de, netije gazanyp bilmedik rumlular ýygnak geçirýärler. Geňeş edip, tabyn bolmagy makul bilýärler. Oguzyň ogullary olardan habar soraýar: «Neçin mundan öň boýun egmediňiz, arada halaýyk ölmän, welaýat harap bolmazdy?».

Rumlular şeýle jogap berýärler: «Harap edenler diwana (däli) kişilerdiler. Imdi bizler, durmuşy gören kişiler, andag maslahata geldik kim, aradan uruş göterilip, tabynlyk kemerini bile baglap, il bolmak kararyna bir agyzdan gelensoň geldik. Eger öldürseň hem, azat etseň hem — häkim özüňdirsiň».

Oguzyň oglanlary rumlulara atasynyň: «Çyn köňülden il bolany ynjytma!» atly pendini ýetirýärler. Oguz han tabynlyk kemerini biline baglap, dergähine gelen rumlulary kabul edip, olaryň bermeli mallaryny kesgitläp, her ýyl hazynasyna iberilmegini olardan talap edýär.

Oguz han bilen uruşman, il bolmagy Müsür ekabyrlary hem dogry çözgüt hasap edýärler. Oguzyň oglanlary tabyn bolan Müsür halkyna salgyt salýarlar. Daş ýoldan gelendikleri üçin her ýyl salgyt almaga gelip bilmejekdiklerini, şonuň üçin üç ýyllyk maly öňünden taýynlamagy, her alty aýda onuň üçden birini gowşurmagy emr edýärler.

Görşümiz ýaly, türkmen halkynyň: «Türkmen hökümdarlary nähak gan dökmegi Hudaýdan daş düşmek hökmünde görüpdirler» diýen pähimiň köki Oguz han atamyzdan gaýdýan eken. Gahryman Arkadagymyz Oguz han Türkmeniň parahatçylykly ýörişleriniň asylky maksadynyň hem adamyň gadyr-gymmatyna, onuň bagtly, erkana ýaşaýşy üçin mümkinçilikleriň döredilmegine esaslanýandygyny ýazýar. «Oguz han dünýä halklarynyň agzybirligi, bagtyýar geljegi, parahat hem bolelin ýaşamagy üçin iň öňdebaryjy, iň kämil, şonuň bilen birlikde, hiç mahal gymmatyny ýitirmejek ýörelgeleri rowaçlandyrypdyr. Onuň guran döwleti hut şuňa hem hyzmat edipdir» .

«Oguznamalary» okanyňda, Oguz hanyň hoş söz bilen duşmanyny dost edendigine ençeme mysallary tapýarys. «Oguzyň barça çeriki birle Dymaşka baranynyň zikri» boýundan muňa bir mysal. On harwar (eşek ýüki) ýaý bilen garşysyna gelen Dymaşk ilçilerine Oguz han hoş söz bilen ýüzlenýär: «Men Müsüre azm etdim, siziň birle uruşmak hyýalym ýok. Siziň hem ol gadar kuwwatyňyz ýokdur maňa garşy durar ýaly. Siziň bermeli malyňyzy men ýaý bilen kesgitleýärin we sizlerden ýaýdan özge hiç zat tama etmeýärin». Hoş söz bilen garşydaşyny dost eýlän Oguz han olardan ýüz harwar ajaýyp ýagşy ýaýlary alyp, goşunyna paýlaýar.

«Oguznamany» öwran-öwran okap çykanyňdan soň, «Atamyz Oguz han Türkmen — ullakan ýurduň şasy, gylyjyny gynyndan çykarmagyň deregine, gursagyndan Allanyň salan sözlerini çykarýar. Tamdyrdan çykan çörek ýaly sözler bilen dünýäni alýar» diýen sözleriň manysyna magat göz ýetirmek bolýar. «Elime ýarag alman, süýji dil bilen halky ýola saldym. Birewe kast etmedim, jebir etmedim, özüme jebir edilse, sabyr etdim». Bu sözler mundan bäş müň ýyl ozal Oguz han atamyzyň aýdyp giden pähimi.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Jumamyrat GURBANGELDIÝEW,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň rektory, taryh ylymlarynyň kandidaty.

 

 


Nädip ynjalyksyzlygy bes etmeli we ýaşap başlamaly

 (Başlangyjy gazetiň geçen sanlarynda).

Deýl KARNEGI

Elmer Tomas,

Oklahoma ştatyndan, ozalky senator

Özüme kembaha garamak duýgusyndan nädip saplandym?

Köwşümiň gapdallaryna aýagyňa geýeniňde süýnýän maýyşgak matadan urna urlandy. Ýöne paşmagymdaky ol rezinler bireýýäm yzyna dartylmaz ýaly derejede süýnjegini süýnüp, köwşümiň gapdal böwründe halparyp durdy, garaz, paşmagym ýörämde aýagymdan gaçyp galýardy. Üst-başym üçin beýleki talyplaryň öňünde gaty oňaýsyz hala düşýärdim, onsoň käte uzakly gün otagymdan çykman, sapaklaryma güýmenip oturýardym. Şol günler ýüregimde besleýän iň uly arzuwym ýüzümi gyzartmajak ibaly kostýum bilen köwüş satyn almakdy.

Şondan sähel salym soňra howsalalarymdan doly saplanmaga, şol bir wagtda-da özüme kembaha garamak duýgymdan saplanmaga kömek eden dört sany waka bolup geçdi. Olaryň biri bolsa maňa umyt, dogumlylyk we özüme bolan ynamlylyk berip, tutuş durmuşymy bütinleý özgertdi. Häzir men şol wakalary yzygiderlilik tertibine laýyklykda gysgaça beýan edeýin.

1. Pedagogika kollejinde okuwyň başlananyna bary-ýogy iki aý geçende, men synag tabşyryp, umumybilim berýän oba mekdeplerinde mugallymçylyk etmäge hukuk berýän üçünji derejeli şahadatnama aldym. Şahadatnama alty aýlyk berlen bolsa-da, bu meniň üçin köp zady aňladýardy — ilkinji nobatda, bu maňa kimdir biriniň ynam bildirenliginiň alamatydy. Ömrümde ilkinji gezek ejemden başga kimdir biri maňa ynanypdy!

2. Bagtyýar Jülge diýen ýerde ýerleşýän oba mekdebiniň geňeşi maňa günüme iki dollar hak belläp, mugallymçylyk işini berdi, bu aýda kyrk dollar bolýardy! Munuň özi maňa ýene ynam bildirilenligini aňladýardy.

3. Ilkinji gezek çek alan badyma özüme kostýum — utanman geýip boljak ilkinji kostýumymy satyn aldym. Eger häzir kimdir biri maňa million dollar hödürlese, sähelçe dollara satyn alan şol kostýumymy geýip görüp duran şol günümdäki ýaly begenmezdim.

4. Ýöne ömrümdäki birinji aýgytly öwrüm, ýygralygymyň hem özüme kembaha garamak duýgymyň üstünden gazanylan ilkinji ýeňiş Indiana ştatynyň Beýnbrij şäherçesinde her ýyl geçirilýän Patnem ýarmarkasy boldy. Emele gelen däbe laýyklykda, ýarmarkada gurnalýan oratorlaryň bäsleşigine gatnaşmaga, ugumy ýekeläp, ejem meni göwnetdi. Bu pikiriň özi ilki maňa bütinleý bimany zat bolup göründi. Çünki köp adamly ýygnaklaryň gürrüňini etmäniňde-de, men hatda ýeke adamyň öňünde gürlemäge-de çekinýärdim ahbetin. Ejem welin maňa çyny bilen ynanýardy, onsoň onuň göwnüni ýykasym gelmedi. Geljegim bilen bagly onuň iňňän uly meýilleri bardy, şeýle-de tutuş ömrüni maňa — söýgüli ogluna bagyşlapdy. Onuň ynamy meni hem ruhlandyrdy, ekezlendirdi. Men bäsleşige gatnaşmak üçin arza berdim. Çykyşymyň temasy «Amerikada sungat we ynsanperwer ylymlardy». Gönimden gelsem, beýle çykyşa asla taýýar däldim. Meselem, çykyşymy taýýarlap başlanymda, ynsanperwer ylymlaryň nämedigine-de oňly düşünemokdym. Maňa teselli berýän ýeke-täk zat öňünde çykyş etmeli auditoriýamyň hem bu babatda hiç zada düşünmeýänligidi. Özümiň çylşyrymly çykyşymy ýat tutdum-da, fermamyzdaky sygyrlaryň, daragtlaryň öňünde ýüzlerçe gezek gaýtaladym. Hiç bolmanda, ejemde täsir galdyrmak üçin, çykyşymy, mümkin boldugyndan, duýgular bilen baýlaşdyrmaga çalyşdym. Eýle boldy-beýle boldy, garaz, men birinji orny eýeledim. Muňa özümem haýran galdym. Hemmeler begenç bilen gutladylar. Hemişe maňa göwnüýetmezçilik bilen henek atyp, «janly skelet» diýip, içimi ýakyp ýören synpdaşlarym indi arkama kakyp: «Berekella, Elmer, seniň ýüňsakal etmejegiňi bilýärdik!» diýýärdiler. Ejem meni bagryna basdy-da, aglady. Egnim üstaşyry arkama nazar aýlap, oba oratorlarynyň bäsleşiginde ýeňiş gazanmagymyň durmuşymdaky aýgytly öwrüm bolanlygyna düşünýärin. Ýerli gazetler birinji sahypalarynda suratymy ýerleşdirip, maňa beýik geljegiň garaşýanlygyny biragyzdan welilik bilen aýdýardylar. Bäsleşikde ýeňiş gazanmagym meni tanymal kişä öwrüp, abraýymy artdyrdy, has ähmiýetli zat bolsa, özüme bolan ynamlylygymy müňlerçe esse güýçlendirdi. Indi şonda ýeňiş gazanmadyk bolsam, soňlugy bilen, Birleşen Ştatlaryň senatynyň agzasy hem bolmajak ekenligime düşünýän. Şu ilkinji ýeňşim maňa güýç-gaýrat hem ylham berdi, ol dünýägaraýşymy giňeldip, öň özümde bardyr öýdüp güman hem etmeýän ukyplarymyň gizlengi ýatanlygyna düşünmäge meni mejbur etdi. Elbetde, ýaryşyň ýeňijisiniň Danwil pedagogika kollejiniň bir ýylky talyp haky bilen sylaglanýanlygynyň ähmiýetini hem soňky orunda goýup bolmaz.

Şondan bäri men hemişe bilim almaga ymtyldym. Şeýlelikde, soňraky birnäçe ýylyň dowamynda — has takygy, 1896 — 1900-nji ýyllarda — mugallymçylyk işimi De Po adyndaky uniwersitetdäki okuwlarym bilen utgaşykly alyp bardym. Okuwa tölär ýaly pul gazanmak üçin ofisiant, koçegar, hasapçy hökmünde-de işlemeli boldum. Tomsuna oba hojalyk işlerinde möwsümleýin işçi bolup işe durdum ýa-da ýol gurluşygynda elim pilli çagyl agdardym.

1896-njy ýylda, ýaňy bir on dokuz ýaşymdakam prezidentlige dalaşgär görkezilen Uilýam Jennigs Braýana ses bermäge çagyryp, saýlawçylaryň öňünde ýigrimi sekiz gezek çykyş etdim. Şonda toplan tejribäm ýele gitmedi — men syýasat bilen çynlakaý gyzyklanyp başladym we bu ugurda güýjümi synap görmeli diýen netijä geldim. Şonuň üçinem De Po adyndaky uniwersitete okuwa girip, hukukşynaslygy we oratorlyk sungatyny öwrenmäge başladym. 1899-njy ýylda men Batler kollejiniň wekili bilen gurnalan çekişmede uniwersitetiň abraýyny gorap çykyş etdim. Indianopolisde geçen çekişmeler «Birleşen Ştatlaryň senatorlary ählihalk ses berilmegi arkaly saýlanylmalydyr» diýen temada boldy. Şu we başga-da bäsleşikleriň birnäçesinde ýeňiş gazandym, onsoň bahym uniwersitetiň her ýyl çap edilýän «Salgym» almanahyna we «Palladium» talyplar gazetine baş redaktor bellendim.

Uniwersiteti tamamlap, sungat ugrundan bakalawr derejesini aldym-da, Horas Griliň (1811 — 1872, amerikaly syýasy işgär hem žurnalist. Özüniň esaslandyran «Tribýun» — häzirki «Nýu-Ýork Gerald Tribýun» gazetinde ýaşlary Birleşen Ştatlaryň günbataryny özleşdirmäge çagyryş bilen çykyş edýär — terjimeçi) maslahatyndan peýdalanmaly diýen netijä geldim — ýöne men günbatara däl-de, günorta-günbatara gitdim.

Özüm üçin bütinleý täze ýere — Oklahoma ugradym. Komançileriň we apaçileriň göçürilip eltilen täze ýerleri açylanda, menem mellek ýeriniň bölünip berilmegi üçin arza tabşyrdym-da, Oklahoma ştatynyň Louton şäherinde hukuk edarasyny açdym. On üç ýyllap Oklahoma ştatynyň senatynda, ýene dört ýyllap kongresiň aşaky palatasynda işledim. Elli ýaşanymda durmuşymdaky iň uly arzuwym hasyl boldy — meni Oklahoma ştatyndan wekil hökmünde Birleşen Ştatlaryň senatyna saýladylar. Men 1927-nji ýylyň 4-nji martyndan başlap, şu wezipede işledim. 1907-nji ýylyň 16-njy noýabrynda Oklahomanyň we gyzyltenlileriň ýerleşen mesgenleri bir bitewi ştat bolaly bäri, demokratik partiýadan bolan ýoldaşlarym birnäçe gezek uly ynam bildirip, meni ilki ştatyň senatyna, soňra kongresine, ahyrynda bolsa ABŞ-nyň senatyna saýladylar.

Men bu wakany özümden başga hiç kime dahylly bolmadyk üstünliklerim we ýeten derejelerim bilen magtanmak üçin gürrüň bermedim. Men muny ynjalyksyzlykdan, ýygralykdan we özüne kembaha garamakdan kösenýän bir pukarada özüne bolan ynamlylyk döreder diýen umyt bilen şeýle etdim, çünki ýaňky sanan ýagdaýlarym öz wagtynda tas meniň durmuşymy weýran edipdi. Kakamyň sary giden kostýumyny hem-de onuň hemişe aýagymdan gaçyp ýatan paşmagyny geýip gezmeli bolan hem bolsam, garaz, men bu ýagdaýdan baş alyp çykdym.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Terjime eden:

Orazmyrat MYRADOW.

 

 


Nädip ynjalyksyzlygy bes etmeli we ýaşap başlamaly

Türkmenistanyň daşary syýasaty we hoşniýetli diplomatiýasy

Hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiziň parahatçylyk hem-de ynanyşmak ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasaty we diplomatiýasy uzakmöhletleýin milli maksatnamalarymyzy amala aşyrmak üçin halkara giňişlikde zerur bolan ähmiýetli mümkinçilikleriň döredilmegine gönükdirilendir. Bu babatda döwletara we hökümetara derejelerde syýasy diplomatik, halkara hukuk hem-de söwda-ykdysady geňeşmeleriň netijeli gurallaryny işe girizmekde ýurdumyzyň diplomatik gullugyna uly talap bildirilýär.

Diplomatiýa döwletiň daşary syýasatyny amala aşyrmagyň guraly hem-de harby däl çäreleriň, usullaryň toplumyny öz içine almak bilen, anyk ýagdaýlara laýyk ulanylýar. Has giň manyda alnanda, diplomatiýa — döwletiň daşary syýasatyny parahatçylykly we gepleşikler ýoly bilen amala aşyrmagyň resmi görnüşi. Diplomatiýa bolsa döwletiň daşary syýasatynyň amala aşyrylyşynyň syýasy we resmi usuly guralydyr. Onuň esasy mazmuny döwletara we beýleki halkara derejelerinde deňhukukly hem-de birek-birege hormat goýmak esasynda özara bähbitli gatnaşyklary ýola goýmaga, saklamaklyga, ösdürmeklige gönükdirilendir. Diplomatik ýol bilen alnyp barylýan gatnaşyklar resmi görnüşde halkara-hukuk taýdan we umumy ykrar edilen diplomatik däp-dessurlar arkaly kadalaşdyrylýar.

Diplomatlar öz ýurdunyň daşary syýasatynda bar bolan maksatlary we wezipeleri iberilen döwletinde amala aşyrýarlar. Daşary ýurtlarda öz döwletimiziň wekili bolup, ol ýerde ýaşaýan raýatlarynyň, guramalaryň hukuklaryny goramak, şeýle hem hökümetara gatnaşyklaryny pugta­landyrmak diplomatyň esasy wezipeleriniň biri bolup durýar. Dünýä ýurtlary hem ýüze çykýan meseleleri çözmekde agzybirligiň, ylalaşygyň ýoly bolan diplomatiýa ýoluny saýlaýarlar.

Döwletleriň arasynda parahatçylyk we ynanyşmak medeniýetiniň ösdürilmeginiň durnukly ösüşe, parahatçylyga ýardam berýän Bitaraplyk syýasaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydygy aýratyn bellenildi. Umumy bähbitleriň we abadançylygyň hatyrasyna dünýäniň ähli ýurtlary bilen dostlukly gatnaşyklary giňeltmek, abraýly halkara guramalar, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasy bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk etmek Türkmenistanyň daşary syýasatynyň esasy ugurlarydyr. Ýurdumyz kabul edilen ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn halkara ylalaşyklary ýerine ýetirmek bilen, öz üstüne alan borçnamalaryny gyşarnyksyz berjaý edýär hem-de syýasy, ykdysady we medeni kuwwatyny parahatçylygyň, ösüşiň bähbidine gönükdirýär.

Biz hem Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň alyp barýan daşary syýasatyny goldap, geljekde ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamakda öz gujur-gaýratymyzy gaýgyrmarys. Goý, türkmen halkynyň bagtly geljegi, abadan we asuda durmuşda ýaşamagy üçin alada edýän Gahryman Arkadagymyzyň, hormatly Prezidentimiziň janlary sag, ömürleri uzak bolsun, tutumly işleri hemişe rowaç alsyn!

Dürli BALLYÝEWA,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň

halkara hukugy we deňeşdirme hukuk

öwreniş kafedrasynyň uly mugallymy.

 


Türkmenistanyň daşary syýasaty we hoşniýetli diplomatiýasy

top news

OGUZ HAN TÜRKMEN...

OGUZ HAN TÜRKMEN...

Nädip ynjalyksyzlygy...

Türkmenistanyň daşar...

OGUZ HAN TÜRKMEN...

Advertisement

Soňky habarlar

Mart 11, 2024

OGUZ HAN TÜRKMEN

 

(Başlangyjy gazetiň geçen sanlarynda).

«ELBETDE, DUŞMANA SYÝASAT ÝAGŞY». Bu sözleriň Görogly begiň zybanyndan çykan sözlerdigini bilýäris. Ýöne bu pähimiň hem Oguz han atamyzdan gözbaş alýandygyna göz ýetirmek kyn däl. Oguz han nirä ýöriş etse, ilki ol ýere ilçi ýollapdyr. Ilçiler boljak jeňiň öňüni almak üçin duşmana uruşsyz boýun egmegi teklip edipdirler. Ýogsam yzdan Oguz hanyň kuwwatly goşunynyň ýetip gelýändigini aýdyp, olar duşmanyň howuny basypdyrlar. Sözümizi «Oguznamadan» alnan mysallar bilen delillendireliň: «Oguz han Antalýa şäherine ýöriş edende, ogullarynyň eline peýkam (peýkam – ilçilik alamaty – J.G.) berip, goşunyň öňünden iberýär. Oguzyň ogullary şäheriň häkimi Tekfura şeýle ýüzlenýärler: «Atamyz bizi dokuz müň kişi (birle) iberipdir we özi hem uly çerik birle geledir. Eger çünançe (şu mahal) bize itaat (tabyn) kylyp il bolursiz – any bileli, ýok erse, pitne üstündesiňiz, geliň, harb kylaly (söweşeli)».

Tekfur ilçilere gulak asman söweşse-de, asgyn gelýär. Azatlyk halkasyny gulagyna, bendelik kemerini biline baglap, Oguz hana il bolup, oňa gulluk edip başlaýar. Oguz hanyň nähili abaý-syýasatynyň bardygyny görensoň, Frank we Rum etrabynyň häkimlerine hem oňa tabyn bolmagy nesihat edýär. Howy basylan häkimler boýun bolmagy müwessa bilip, Oguzyň oglanlaryna mal we hazyna ugradýarlar. Emma hökümdaryň näderejede kuwwatlydygyna, güýçlüdigine göz ýetirmek üçin olar Oguzyň hut öz dergähine barmaly bolýarlar.

Oguz han bu ýerde hem duşmanyna garşy abaý-syýasatyny ulanýar, «Müň-müň çerik silah (ýarag) geýip, olaryň ýollarynyň ugrunda dursunlar. Ol jemagat çerikleri görende, gözlerine iki gadar köpräk görünsin» diýip buýruk berýär.

Oguz han duşmana syýasat üçin şeýle diýýär: «Bu sizlere garşy iberdigim çerik goşunyň başydyr. On esse şonça çerigim bar. Eger bu çerige garşylyk görkezip bilseňiz, biziň bilen harb [uruş] kylyň, ýogsa-da, eglişik ýoluny tutup, berilmeli maly anyklap, ýyldan-ýyla iberip duruň. Takyk biliň, biziň çerikimiz siziň hyýal we pikir edýäniňizden artykdyr».

Oguz han uzak ýoly söküp gelýän öz goşunynyň has taplanandygyny, kynçylyklara döz gelýändigini, onuň öňünde hiç hili tebigy päsgelçiligiň hem böwet bolup bilmejekdigini şeýle nygtaýar: «Derýalaryňyzdan hem iç perwamyz ýok, sebäbi biziň çykyp gelen ýurdumyzdan bäri niçe azym derýalardan geçip bilendiris. Siziň bu derýaňyz häl-ä çerikimiz öňünde göze ilenok, asanlyk bilen öterler, ötenden soň hem helaýatyňyzy zir-u-zebir [astyn-üstin] kylarlar». Bu zatlary gören we eşiden Frank hem-de Rum begleri Oguz hana boýun egipdirler.

Şeýle abaý-syýasatyny Oguz han Müsüre ýörişinde hem ulanýar, Oguza il bolan dymaşklylar Müsüre adam ýollap, Oguzyň leşgeriniň beýanyny olara ýetirip, uruşmazlygy maslahat berýärler. «Müsür ähline bu söz örän täsirli boldy, Oguzyň ogullary ýurda ýakyn ýetenlerinden, Müsür ekabyrlary bary jemlenip, garşy aldylar, peşgeşlerini getirip, tabyn we boýun boldular».

«OGLANLARYM ŞÄHERNI TALADYLARMY?» Bu sowal Oguz hanyň Antalýanyň häkimi Tekfura berýän sowaly. Tekfur oňa şeýle jogap berýär: «Men anda [şol ýerde] bolgan çakda [wagtym] talaň we taraç [çapawulçylyk] kylman erdiler, şäherden çykyb, daşaryda makam [mesgen] tutdular».

Taryhymyza ser salanymyzda, Oguz handan başlap türkmen hökümdarlarynyň baran ýerinde nähak gan döken, talaňçylyk, ejize ganymlyk eden pursatlaryna gabat gelmek kyn. Oguz han däl, Oguz handan görelde alan soňky türkmen şalary, soltanlary hem talaň etmändirler, ýersiz sütemi ýigrenipdirler. Şol sebäpli türkmenler baran islendik ýat ülkesiniň ýerli ilaty tarapyndan hoşniýetli garşylanypdyr.

Oguz han atamyz ogullarynyň we serkerdeleriniň bu dessura uýmagyny mydama talap edipdir. Rum ilini boýun egdirensoň, uly toý tutup, ogullaryna altyn kürsi berip, beglerine halat-serpaý ýapanynyň sebäbini Oguz han atamyzyň özi şeýle düşündirýär: «...Üç oglumy, ilkinji nobatda, Pereňe we üç oglumy Ruma iberipdim, muňa-da ýagşy işler kyldylar. Siziň raýyňyz hem tamam ýagşy erdi. Talaň etmezliklerini şert edipdim, ol şertden dänmediler. Şol sebäpden meniň köňlüm olardan we sizlerden hoşdur [şat boldy]. Men bildim – olar padeşalyga laýyk, sizler – emirlige. Olara altyn kürsi, sizlere halat berdim».

Oguz han ýöriş eden ýeri tabyn bolýança goşunyny şähere salman, onuň daşynda saklapdyr. Muňa «Oguzyň Müsüre azimat kylganyň zikri» boýundaky aşakky setirler hem şaýatlyk edýär: «Oguzyň oglanlary dagy şäher degresinde oturyp (orun tutup), Müsür adamyny hiç kimse gynamasyn we azar bermesin!» diýip höküm çykardylar».

Oguz han elmydama garşydaşynyň üstüne ýörişe ugrandygyny ilçi ýollap, habar edipdir. Boýun egmegi, salgyt tölemegi teklip edipdir. Ahyr bolmasa, ony harb kylmaga, ýagny söweşmäge çagyrypdyr. Söweş bolsa her bir ýüňi ýeten oguz ýigidiniň özüni esger hökmünde ykrar etdirmegi üçin amatly pursat bolupdyr. «Ýolbaşçylyk edýän, tamam esgerleri bilen awa we söweşe gidýän uly begler öz a:tlaryny belli ederler. Mydama Haktagala haýry-doga kylyp, köňüllerini oňa baglap, ýeňiş we gowulyk dilärler. Goşuna gireniňizde ýaňy dogan göle kibi, söweş edeniňizde aç bolup, awa uçjak şuňkar ýaly jeňe giriň» bu setirler Oguz hanyň söweşe gidýän esgerlerini ruhlandyryp aýdýan sözleri.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Jumamyrat GURBANGELDIÝEW,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň rektory, taryh ylymlarynyň kandidaty.

 


Mart 4, 2024

OGUZ HAN TÜRKMEN

(Başlangyjy gazetiň geçen sanynda).

Oguz han Talasy we Saýramy, Mawerannahry, Buharany, Horezmi eýelänsoň, jahan ýörişine ugrapdyr. Reşideddiniň beýan etmegine görä, Oguz han Hind ülkesini, Çyn-Maçyny boýun egdirip, Türküstana dolanýar. Amuýa (Amyderýa) derýasyndan geçip, Garçystana goşun çekip, ilçi iberýär. Garçystan, Gazna Zabul we Kabul söweşmän boýun egip, mal bermekligi kabul edýärler. Şam, Eýran, Müsür, Rum, Pereň ülkelerini boýun egdirip, Beýik Jahangir Watanyna dolanypdyr. Rowaýatlara görä, 116 ýyl hökümdarlyk eden Oguz han Hak rahmetine gowşupdyr.

«Oguznamadan» Oguz han Türkmeniň jahangirlik saparlary baradaky boýlary üns berip okasaň, bir hakykata göz ýetirmek bolýar – baran ýurtlarynyň ilaty meýletinlik bilen boýun sunup, salgyt tölemäge borçlansa, Oguz atamyz gan dökmegiň, güýç görkezmegiň tarapdary bolmandyr. Sözümizi Reşideddiniň «Oguznamasyndaky» «Oguz oglanlaryny Rum welaýatyna ibereniniň zikri we olaryň keýfiýet ahwallary» diýen boýundaky wakalar bilen delillendireliň. Oguz hanyň ogullaryna garşy üç ýola çerik (goşun) ýygyp söweşseler-de, netije gazanyp bilmedik rumlular ýygnak geçirýärler. Geňeş edip, tabyn bolmagy makul bilýärler. Oguzyň ogullary olardan habar soraýar: «Neçin mundan öň boýun egmediňiz, arada halaýyk ölmän, welaýat harap bolmazdy?».

Rumlular şeýle jogap berýärler: «Harap edenler diwana (däli) kişilerdiler. Imdi bizler, durmuşy gören kişiler, andag maslahata geldik kim, aradan uruş göterilip, tabynlyk kemerini bile baglap, il bolmak kararyna bir agyzdan gelensoň geldik. Eger öldürseň hem, azat etseň hem — häkim özüňdirsiň».

Oguzyň oglanlary rumlulara atasynyň: «Çyn köňülden il bolany ynjytma!» atly pendini ýetirýärler. Oguz han tabynlyk kemerini biline baglap, dergähine gelen rumlulary kabul edip, olaryň bermeli mallaryny kesgitläp, her ýyl hazynasyna iberilmegini olardan talap edýär.

Oguz han bilen uruşman, il bolmagy Müsür ekabyrlary hem dogry çözgüt hasap edýärler. Oguzyň oglanlary tabyn bolan Müsür halkyna salgyt salýarlar. Daş ýoldan gelendikleri üçin her ýyl salgyt almaga gelip bilmejekdiklerini, şonuň üçin üç ýyllyk maly öňünden taýynlamagy, her alty aýda onuň üçden birini gowşurmagy emr edýärler.

Görşümiz ýaly, türkmen halkynyň: «Türkmen hökümdarlary nähak gan dökmegi Hudaýdan daş düşmek hökmünde görüpdirler» diýen pähimiň köki Oguz han atamyzdan gaýdýan eken. Gahryman Arkadagymyz Oguz han Türkmeniň parahatçylykly ýörişleriniň asylky maksadynyň hem adamyň gadyr-gymmatyna, onuň bagtly, erkana ýaşaýşy üçin mümkinçilikleriň döredilmegine esaslanýandygyny ýazýar. «Oguz han dünýä halklarynyň agzybirligi, bagtyýar geljegi, parahat hem bolelin ýaşamagy üçin iň öňdebaryjy, iň kämil, şonuň bilen birlikde, hiç mahal gymmatyny ýitirmejek ýörelgeleri rowaçlandyrypdyr. Onuň guran döwleti hut şuňa hem hyzmat edipdir» .

«Oguznamalary» okanyňda, Oguz hanyň hoş söz bilen duşmanyny dost edendigine ençeme mysallary tapýarys. «Oguzyň barça çeriki birle Dymaşka baranynyň zikri» boýundan muňa bir mysal. On harwar (eşek ýüki) ýaý bilen garşysyna gelen Dymaşk ilçilerine Oguz han hoş söz bilen ýüzlenýär: «Men Müsüre azm etdim, siziň birle uruşmak hyýalym ýok. Siziň hem ol gadar kuwwatyňyz ýokdur maňa garşy durar ýaly. Siziň bermeli malyňyzy men ýaý bilen kesgitleýärin we sizlerden ýaýdan özge hiç zat tama etmeýärin». Hoş söz bilen garşydaşyny dost eýlän Oguz han olardan ýüz harwar ajaýyp ýagşy ýaýlary alyp, goşunyna paýlaýar.

«Oguznamany» öwran-öwran okap çykanyňdan soň, «Atamyz Oguz han Türkmen — ullakan ýurduň şasy, gylyjyny gynyndan çykarmagyň deregine, gursagyndan Allanyň salan sözlerini çykarýar. Tamdyrdan çykan çörek ýaly sözler bilen dünýäni alýar» diýen sözleriň manysyna magat göz ýetirmek bolýar. «Elime ýarag alman, süýji dil bilen halky ýola saldym. Birewe kast etmedim, jebir etmedim, özüme jebir edilse, sabyr etdim». Bu sözler mundan bäş müň ýyl ozal Oguz han atamyzyň aýdyp giden pähimi.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Jumamyrat GURBANGELDIÝEW,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň rektory, taryh ylymlarynyň kandidaty.

 

 


Fewral 26, 2024

Nädip ynjalyksyzlygy bes etmeli we ýaşap başlamaly

 (Başlangyjy gazetiň geçen sanlarynda).

Deýl KARNEGI

Elmer Tomas,

Oklahoma ştatyndan, ozalky senator

Özüme kembaha garamak duýgusyndan nädip saplandym?

Köwşümiň gapdallaryna aýagyňa geýeniňde süýnýän maýyşgak matadan urna urlandy. Ýöne paşmagymdaky ol rezinler bireýýäm yzyna dartylmaz ýaly derejede süýnjegini süýnüp, köwşümiň gapdal böwründe halparyp durdy, garaz, paşmagym ýörämde aýagymdan gaçyp galýardy. Üst-başym üçin beýleki talyplaryň öňünde gaty oňaýsyz hala düşýärdim, onsoň käte uzakly gün otagymdan çykman, sapaklaryma güýmenip oturýardym. Şol günler ýüregimde besleýän iň uly arzuwym ýüzümi gyzartmajak ibaly kostýum bilen köwüş satyn almakdy.

Şondan sähel salym soňra howsalalarymdan doly saplanmaga, şol bir wagtda-da özüme kembaha garamak duýgymdan saplanmaga kömek eden dört sany waka bolup geçdi. Olaryň biri bolsa maňa umyt, dogumlylyk we özüme bolan ynamlylyk berip, tutuş durmuşymy bütinleý özgertdi. Häzir men şol wakalary yzygiderlilik tertibine laýyklykda gysgaça beýan edeýin.

1. Pedagogika kollejinde okuwyň başlananyna bary-ýogy iki aý geçende, men synag tabşyryp, umumybilim berýän oba mekdeplerinde mugallymçylyk etmäge hukuk berýän üçünji derejeli şahadatnama aldym. Şahadatnama alty aýlyk berlen bolsa-da, bu meniň üçin köp zady aňladýardy — ilkinji nobatda, bu maňa kimdir biriniň ynam bildirenliginiň alamatydy. Ömrümde ilkinji gezek ejemden başga kimdir biri maňa ynanypdy!

2. Bagtyýar Jülge diýen ýerde ýerleşýän oba mekdebiniň geňeşi maňa günüme iki dollar hak belläp, mugallymçylyk işini berdi, bu aýda kyrk dollar bolýardy! Munuň özi maňa ýene ynam bildirilenligini aňladýardy.

3. Ilkinji gezek çek alan badyma özüme kostýum — utanman geýip boljak ilkinji kostýumymy satyn aldym. Eger häzir kimdir biri maňa million dollar hödürlese, sähelçe dollara satyn alan şol kostýumymy geýip görüp duran şol günümdäki ýaly begenmezdim.

4. Ýöne ömrümdäki birinji aýgytly öwrüm, ýygralygymyň hem özüme kembaha garamak duýgymyň üstünden gazanylan ilkinji ýeňiş Indiana ştatynyň Beýnbrij şäherçesinde her ýyl geçirilýän Patnem ýarmarkasy boldy. Emele gelen däbe laýyklykda, ýarmarkada gurnalýan oratorlaryň bäsleşigine gatnaşmaga, ugumy ýekeläp, ejem meni göwnetdi. Bu pikiriň özi ilki maňa bütinleý bimany zat bolup göründi. Çünki köp adamly ýygnaklaryň gürrüňini etmäniňde-de, men hatda ýeke adamyň öňünde gürlemäge-de çekinýärdim ahbetin. Ejem welin maňa çyny bilen ynanýardy, onsoň onuň göwnüni ýykasym gelmedi. Geljegim bilen bagly onuň iňňän uly meýilleri bardy, şeýle-de tutuş ömrüni maňa — söýgüli ogluna bagyşlapdy. Onuň ynamy meni hem ruhlandyrdy, ekezlendirdi. Men bäsleşige gatnaşmak üçin arza berdim. Çykyşymyň temasy «Amerikada sungat we ynsanperwer ylymlardy». Gönimden gelsem, beýle çykyşa asla taýýar däldim. Meselem, çykyşymy taýýarlap başlanymda, ynsanperwer ylymlaryň nämedigine-de oňly düşünemokdym. Maňa teselli berýän ýeke-täk zat öňünde çykyş etmeli auditoriýamyň hem bu babatda hiç zada düşünmeýänligidi. Özümiň çylşyrymly çykyşymy ýat tutdum-da, fermamyzdaky sygyrlaryň, daragtlaryň öňünde ýüzlerçe gezek gaýtaladym. Hiç bolmanda, ejemde täsir galdyrmak üçin, çykyşymy, mümkin boldugyndan, duýgular bilen baýlaşdyrmaga çalyşdym. Eýle boldy-beýle boldy, garaz, men birinji orny eýeledim. Muňa özümem haýran galdym. Hemmeler begenç bilen gutladylar. Hemişe maňa göwnüýetmezçilik bilen henek atyp, «janly skelet» diýip, içimi ýakyp ýören synpdaşlarym indi arkama kakyp: «Berekella, Elmer, seniň ýüňsakal etmejegiňi bilýärdik!» diýýärdiler. Ejem meni bagryna basdy-da, aglady. Egnim üstaşyry arkama nazar aýlap, oba oratorlarynyň bäsleşiginde ýeňiş gazanmagymyň durmuşymdaky aýgytly öwrüm bolanlygyna düşünýärin. Ýerli gazetler birinji sahypalarynda suratymy ýerleşdirip, maňa beýik geljegiň garaşýanlygyny biragyzdan welilik bilen aýdýardylar. Bäsleşikde ýeňiş gazanmagym meni tanymal kişä öwrüp, abraýymy artdyrdy, has ähmiýetli zat bolsa, özüme bolan ynamlylygymy müňlerçe esse güýçlendirdi. Indi şonda ýeňiş gazanmadyk bolsam, soňlugy bilen, Birleşen Ştatlaryň senatynyň agzasy hem bolmajak ekenligime düşünýän. Şu ilkinji ýeňşim maňa güýç-gaýrat hem ylham berdi, ol dünýägaraýşymy giňeldip, öň özümde bardyr öýdüp güman hem etmeýän ukyplarymyň gizlengi ýatanlygyna düşünmäge meni mejbur etdi. Elbetde, ýaryşyň ýeňijisiniň Danwil pedagogika kollejiniň bir ýylky talyp haky bilen sylaglanýanlygynyň ähmiýetini hem soňky orunda goýup bolmaz.

Şondan bäri men hemişe bilim almaga ymtyldym. Şeýlelikde, soňraky birnäçe ýylyň dowamynda — has takygy, 1896 — 1900-nji ýyllarda — mugallymçylyk işimi De Po adyndaky uniwersitetdäki okuwlarym bilen utgaşykly alyp bardym. Okuwa tölär ýaly pul gazanmak üçin ofisiant, koçegar, hasapçy hökmünde-de işlemeli boldum. Tomsuna oba hojalyk işlerinde möwsümleýin işçi bolup işe durdum ýa-da ýol gurluşygynda elim pilli çagyl agdardym.

1896-njy ýylda, ýaňy bir on dokuz ýaşymdakam prezidentlige dalaşgär görkezilen Uilýam Jennigs Braýana ses bermäge çagyryp, saýlawçylaryň öňünde ýigrimi sekiz gezek çykyş etdim. Şonda toplan tejribäm ýele gitmedi — men syýasat bilen çynlakaý gyzyklanyp başladym we bu ugurda güýjümi synap görmeli diýen netijä geldim. Şonuň üçinem De Po adyndaky uniwersitete okuwa girip, hukukşynaslygy we oratorlyk sungatyny öwrenmäge başladym. 1899-njy ýylda men Batler kollejiniň wekili bilen gurnalan çekişmede uniwersitetiň abraýyny gorap çykyş etdim. Indianopolisde geçen çekişmeler «Birleşen Ştatlaryň senatorlary ählihalk ses berilmegi arkaly saýlanylmalydyr» diýen temada boldy. Şu we başga-da bäsleşikleriň birnäçesinde ýeňiş gazandym, onsoň bahym uniwersitetiň her ýyl çap edilýän «Salgym» almanahyna we «Palladium» talyplar gazetine baş redaktor bellendim.

Uniwersiteti tamamlap, sungat ugrundan bakalawr derejesini aldym-da, Horas Griliň (1811 — 1872, amerikaly syýasy işgär hem žurnalist. Özüniň esaslandyran «Tribýun» — häzirki «Nýu-Ýork Gerald Tribýun» gazetinde ýaşlary Birleşen Ştatlaryň günbataryny özleşdirmäge çagyryş bilen çykyş edýär — terjimeçi) maslahatyndan peýdalanmaly diýen netijä geldim — ýöne men günbatara däl-de, günorta-günbatara gitdim.

Özüm üçin bütinleý täze ýere — Oklahoma ugradym. Komançileriň we apaçileriň göçürilip eltilen täze ýerleri açylanda, menem mellek ýeriniň bölünip berilmegi üçin arza tabşyrdym-da, Oklahoma ştatynyň Louton şäherinde hukuk edarasyny açdym. On üç ýyllap Oklahoma ştatynyň senatynda, ýene dört ýyllap kongresiň aşaky palatasynda işledim. Elli ýaşanymda durmuşymdaky iň uly arzuwym hasyl boldy — meni Oklahoma ştatyndan wekil hökmünde Birleşen Ştatlaryň senatyna saýladylar. Men 1927-nji ýylyň 4-nji martyndan başlap, şu wezipede işledim. 1907-nji ýylyň 16-njy noýabrynda Oklahomanyň we gyzyltenlileriň ýerleşen mesgenleri bir bitewi ştat bolaly bäri, demokratik partiýadan bolan ýoldaşlarym birnäçe gezek uly ynam bildirip, meni ilki ştatyň senatyna, soňra kongresine, ahyrynda bolsa ABŞ-nyň senatyna saýladylar.

Men bu wakany özümden başga hiç kime dahylly bolmadyk üstünliklerim we ýeten derejelerim bilen magtanmak üçin gürrüň bermedim. Men muny ynjalyksyzlykdan, ýygralykdan we özüne kembaha garamakdan kösenýän bir pukarada özüne bolan ynamlylyk döreder diýen umyt bilen şeýle etdim, çünki ýaňky sanan ýagdaýlarym öz wagtynda tas meniň durmuşymy weýran edipdi. Kakamyň sary giden kostýumyny hem-de onuň hemişe aýagymdan gaçyp ýatan paşmagyny geýip gezmeli bolan hem bolsam, garaz, men bu ýagdaýdan baş alyp çykdym.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Terjime eden:

Orazmyrat MYRADOW.

 

 


Fewral 26, 2024

Türkmenistanyň daşary syýasaty we hoşniýetli diplomatiýasy

Hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiziň parahatçylyk hem-de ynanyşmak ýörelgelerine esaslanýan daşary syýasaty we diplomatiýasy uzakmöhletleýin milli maksatnamalarymyzy amala aşyrmak üçin halkara giňişlikde zerur bolan ähmiýetli mümkinçilikleriň döredilmegine gönükdirilendir. Bu babatda döwletara we hökümetara derejelerde syýasy diplomatik, halkara hukuk hem-de söwda-ykdysady geňeşmeleriň netijeli gurallaryny işe girizmekde ýurdumyzyň diplomatik gullugyna uly talap bildirilýär.

Diplomatiýa döwletiň daşary syýasatyny amala aşyrmagyň guraly hem-de harby däl çäreleriň, usullaryň toplumyny öz içine almak bilen, anyk ýagdaýlara laýyk ulanylýar. Has giň manyda alnanda, diplomatiýa — döwletiň daşary syýasatyny parahatçylykly we gepleşikler ýoly bilen amala aşyrmagyň resmi görnüşi. Diplomatiýa bolsa döwletiň daşary syýasatynyň amala aşyrylyşynyň syýasy we resmi usuly guralydyr. Onuň esasy mazmuny döwletara we beýleki halkara derejelerinde deňhukukly hem-de birek-birege hormat goýmak esasynda özara bähbitli gatnaşyklary ýola goýmaga, saklamaklyga, ösdürmeklige gönükdirilendir. Diplomatik ýol bilen alnyp barylýan gatnaşyklar resmi görnüşde halkara-hukuk taýdan we umumy ykrar edilen diplomatik däp-dessurlar arkaly kadalaşdyrylýar.

Diplomatlar öz ýurdunyň daşary syýasatynda bar bolan maksatlary we wezipeleri iberilen döwletinde amala aşyrýarlar. Daşary ýurtlarda öz döwletimiziň wekili bolup, ol ýerde ýaşaýan raýatlarynyň, guramalaryň hukuklaryny goramak, şeýle hem hökümetara gatnaşyklaryny pugta­landyrmak diplomatyň esasy wezipeleriniň biri bolup durýar. Dünýä ýurtlary hem ýüze çykýan meseleleri çözmekde agzybirligiň, ylalaşygyň ýoly bolan diplomatiýa ýoluny saýlaýarlar.

Döwletleriň arasynda parahatçylyk we ynanyşmak medeniýetiniň ösdürilmeginiň durnukly ösüşe, parahatçylyga ýardam berýän Bitaraplyk syýasaty bilen aýrylmaz baglanyşyklydygy aýratyn bellenildi. Umumy bähbitleriň we abadançylygyň hatyrasyna dünýäniň ähli ýurtlary bilen dostlukly gatnaşyklary giňeltmek, abraýly halkara guramalar, ilkinji nobatda, Birleşen Milletler Guramasy bilen ýakyndan hyzmatdaşlyk etmek Türkmenistanyň daşary syýasatynyň esasy ugurlarydyr. Ýurdumyz kabul edilen ikitaraplaýyn we köptaraplaýyn halkara ylalaşyklary ýerine ýetirmek bilen, öz üstüne alan borçnamalaryny gyşarnyksyz berjaý edýär hem-de syýasy, ykdysady we medeni kuwwatyny parahatçylygyň, ösüşiň bähbidine gönükdirýär.

Biz hem Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň alyp barýan daşary syýasatyny goldap, geljekde ýokary derejeli hünärmenleri taýýarlamakda öz gujur-gaýratymyzy gaýgyrmarys. Goý, türkmen halkynyň bagtly geljegi, abadan we asuda durmuşda ýaşamagy üçin alada edýän Gahryman Arkadagymyzyň, hormatly Prezidentimiziň janlary sag, ömürleri uzak bolsun, tutumly işleri hemişe rowaç alsyn!

Dürli BALLYÝEWA,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň

halkara hukugy we deňeşdirme hukuk

öwreniş kafedrasynyň uly mugallymy.

 


Fewral 26, 2024

OGUZ HAN TÜRKMEN

(Başlangyjy gazetiň geçen sanynda).

Gahryman Arkadagymyz Gurbanguly Berdimuhamedow öz döredijiliginde nesilbaşymyz Oguz hana we onuň mirasyna kän ýüzlenýär. «Döwlet guşy» romanynda kakasy Mälikguly aga bilen bagly ýatlamalarynda «Türkmen sen» goşgusynda Oguz hanyň adyny getirýär:

Sensiň Oguz hanyň mirasdar ogly,

Agzybir, abadan illi türkmen sen.

Bu dünýäň töründen tutupsyň orny,

Sylagly, sarpaly, synly türkmen sen.

Gahryman Arkadagymyz «Parahatçylyk sazy — dostluk, doganlyk sazy» atly kitabynda Oguz hanyň gadymy döwürlerdäki «Bir ýerde durmaň!» diýen durmuş taglymatyna ýüzlenmek bilen, onuň ynsanyň zähmete dowamly sarpasydygyny, döredijilikde, gözlegde, hereketde, ösüşde bolmagyň özüniň hakyky ýaşaýyşdygy hakyndaky heňňam aşan taglymatdygyny nygtaýar .

Oguz hanyň halkymyzyň harby sungatynda we diplomatiýasynda tutýan orny hem uludyr. Gahryman Arkadagymyzyň çuňňur paýhasa ýugrulan «Türkmenistan — Bitaraplygyň mekany» atly kitabynda Oguz hanyň türkmen halkynyň hoşniýetlilige, parahatçylyk söýüjilige ýugrulan daşary syýasatynyň gözbaşynda durandygy hakda şeýle ajaýyp jümleler bar: «Oguz han hakyndaky hekaýatlaryň esasy mazmunynda parahatçylykly ýörişler beýan edilýär. «Gün tug bolsun, Gök gorygan» diýen ajaýyp setirlerde Oguz hanyň bitewülik taglymatynyň esaslary jemlenilýär. Oguz hanyň ýörişleriniň esasynda parahatçylygyň külli adamzat üçin belli bahasynyň ýokdugy hakyndaky pikir ündelýär. Ýaý — hökümdarlyk, peýkam — ilçi diýlip hasap edilipdir». Gahryman Arkadagymyz şol kitabynda bu pikirini dowam etdirip: «Oguz hanyň parahatçylykly ýörişleri antik döwrüniň şöhratly ýazgylaryndaky asly gadymy saklardan bolan meşhur akyldar Anaharsisiň: «... biz ýaraglarymyzy başga biriniň garşysyna ulanmak üçin edinmedik, biz olary gerek bolan ýerinde özümizi goramak üçin edindik» diýen pikirini doly tassyk edýär» diýip ýazýar .

Oguz han atamyz dünýä ýörişinden dolanansoň, uly toý tutup, özünden miras galjak döwleti dolandyrmagyň dessuryny ogullaryna wesýet edipdir. Oguz hanyň altyn ýaýy we oky tapyp getiren ogullaryna eden wesýetinde uly pelsepe manysy ýatyr. «Oguz ol ýaýny [döwüp, üç bölek edip] üç uly ogluga berip, olara bozok lakab goýdy, ol sebäpden kim, ol ýaýny eger üleşseler, elbetde, ony bozmak gerek. Ol üç okny üç kiçi ogluga berip, olara üçok lakab goýdy, ýagny üç ok. Olardan peýda bolgan nesiller tamam ol lakablara degişlidirler». Oguz hanyň ogullaryna we agtyklaryna oky döwdürip geçýän synagy — AGZYBIRLIK SYNAGY. Her kim bir agza garasa, her kim özbaşdak bolsa, Oguz hanyň guran döwletiniň binýady şol gün dargajak. Berk hem güýçli döwlet bolmagyň baş kepili — bir agza bakmak. «BIZIŇ GÜÝJÜMIZ AGZYBIRLIKDEDIR!» Ine, OGUZ ATAMYZYŇ BAŞ PELSEPESI. Döwletiň berkligini saklamak üçin her kimiň ýerini we borjuny kesgitlemeli. «... Ýene andag karar kyldy kim, ýaý beren ogullary uly mertebeli bolup, ok berenleri kiçi bolgaýlar. Ol sebäpden ki, ýaý padeşadyr we ok ilçidir. Şu düzgün birle ýurtlaryny (hem) taýyn kylyp, ýaý berenlere sag golny berdi, ok berenlerine sol goly taýyn kyldy». Bu dessur diňe bir parahat döwürde däl-de, eýsem uruş ýagdaýynda hem oguz taýpalarynyň mertebesini, derejesini kesgitläpdir. «Il başy gaýa-baýat» diýlişi ýaly, hökümdarlar bu iki taýpadan seçilipdir. Gaýa urugyndan han barka Baýat, aga barka ini han bolmandyr. Gaýa han bolsa, Baýat sag goluň, Baýyndyr sol goluň begler begi bolupdyr. Bu dessur ýöriş wagtynda-da berk saklanypdyr.

Biziň eýýamymyzdan öňki III müňýyllykda ýaşap geçen Oguz han türkmenleriň nesilbaşysy hasaplanýar. «Oguznamada» «Oguz hakdaky poema» gadymy türki edebiýatyň gaýtalanmajak edebi ýadygärligi, gadymy türkmen halk döredijiliginiň nusgasy, gadymy awtorlaryň genealogiki rowaýatlara esaslanyp ýazan, ähli türki halklara deň degişli beýik eserdir.

Fazlallah Reşideddin tarapyndan ýazylan, XVI asyryň ortalarynda nusaýly türkmen taryhçysy Salar baba Gulaly ogly tarapyndan pars dilinden terjime edilen «Oguznamada» Oguz hanyň dünýä ýörişi jikme-jik beýan edilýär. Taňryny bir bilip, Allatagala iman getiren Oguz han özüne garşy çykan atasy, agalary, uruglary bilen harb (söweş) kylýar. Çeriklerini (goşunyny) toplap, ulusyny Karakuruma çenli giňeldýär. «Oguznamada» Oguz hanyň ilkinji ruhy tapyndysy — arabanyň oýlanyp tapylyşy barada şeýle diýilýär: «Ýene bir kowum bardy, olja alynanda ulaglary (we ýük) daşarlyk haýwanlary ýokdy, zat ýüklemek üçin kaňla (araba) ýasadylar, ondan öň ol (araba diýlen zat) ýokdy». Oguz han bu täsin enjamy ýasan kowuma «kaňly» diýip at dakýar. Oguz hanyň beýik ýörişleri mahalynda oýlanyp tapylan araba türkmeni bütindünýä taryhy açyşlaryň üstünden eltdi, araba taryha, ýaşaýşa tizlik berdi. Araba goşunyň, döwletiň köp-köp işlerini ýeňilleşdirdi.

(Dowamy gazetiň indiki sanynda).

Jumamyrat GURBANGELDIÝEW,

Türkmenistanyň Daşary işler ministrliginiň

Halkara gatnaşyklary institutynyň rektory, taryh ylymlarynyň kandidaty.

 


Advertisement

Habarlaşmak üçin

biznes.reklama@list.ru
biznesreklama@sanly.tm

+993 12 237795
+993 12 237792

Salgysy

Bitarap Türkmenistan şaýoly,
jaý 593, Aşgabat, Türkmenistan, 744000